SenatRzeczypospolitejPolskiej

W okresie międzywojennym Senat Rzeczypospolitej Polskiej przykładał ogromną wagę do problemu emigracji i spraw związanych z Polonią. Podejmowano różne działania, zmierzające do zintegrowania Polaków mieszkających poza krajem. W 1929 r. odbył się I Zjazd Polaków z Zagranicy, powołano też Radę Organizacyjną, koordynującą inicjatywy służące sprawom polonijnym, jej prezesem został marszałek Senatu Juliusz Szymański. Podczas II zjazdu, w 1934 r., powstał Światowy Związek Polaków z Zagranicy („Światpol”), skupiający większość środowisk polonijnych. Na czele Związku stanął marszałek Senatu Władysław Raczkiewicz. „Światpol” dążył do wzmocnienia więzi Polonii z krajem, współpracował z organizacjami oświatowo-kulturalnymi na obczyźnie, zbierał fundusze i dofinansowywał wydawnictwa polonijne.

Nawiązując do tradycji okresu międzywojennego, odrodzony w 1989 r. Senat III RP, w wyniku porozumienia różnych sił politycznych, ponownie objął patronat nad Polakami żyjącymi poza Polską. Z budżetu Kancelarii Senatu pochodzi znaczna część funduszy przeznaczonych na cele opieki nad Polonią i Polakami za granicą.

Utworzenie w 1990 r. Stowarzyszenia „Wspólnota Polska”, w którym oprócz marszałka Senatu I kadencji Andrzeja Stelmachowskiego znalazło się wiele osób zaufania publicznego, w tym senatorów i dostojników kościelnych, umocniło nadzieje środowisk polonijnych na zmianę polityki państwa wobec polskiej diaspory na świecie i wzbudziło zaufanie wobec odradzających się, demokratycznych instytucji polskiego państwa.

Ważnym zadaniem Senatu RP, a także współpracujących z nim organizacji pozarządowych, zajmujących się problemami Polaków za granicą (m.in. Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”, Fundacja „Pomoc Polakom na Wschodzie”) jest upowszechnianie w kraju wiedzy o naszych rodakach na świecie, przybliżanie ich historycznego dorobku i obecnych, często znakomitych osiągnięć.

Politykę polonijną Senat realizuje poprzez działalność indywidualną marszałka Senatu i prace Prezydium Senatu oraz Komisji Spraw Emigracji i Łączności z Polakami za Granicą. W przypadku wielu inicjatyw działania marszałka, prezydium i komisji wzajemnie się uzupełniają. Marszałek, jako najważniejszy reprezentant Senatu, jest jednocześnie głównym patronem honorowym oraz mecenasem wielu inicjatyw na rzecz Polonii i ważnych wydarzeń z udziałem Polaków z zagranicy.

Prezydium Senatu RP rozpatruje wnioski o przyznanie pomocy finansowej, zaopiniowane wcześniej przez Komisję Spraw Emigracji i Łączności z Polakami za Granicą oraz Kancelarię Senatu. Do roku 1993 fundusze te były przeznaczone w całości na zadania państwowe wykonywane przez Stowarzyszenie „Wspólnota Polska”. Od 1994 r. Prezydium Senatu powierza zadania z tego zakresu również innym jednostkom spoza sektora finansów publicznych (głównie stowarzyszenia i fundacje).

Początkowo niemal całość środków przeznaczano na pomoc Polakom na Wschodzie. Senat RP ma znaczny udział w historycznym procesie odradzania się polskości na terenach państw powstałych w wyniku rozpadu ZSRR. W dużej mierze dzięki Senatowi w tamtejszych środowiskach polskich dynamicznie, choć nie bez problemów, rozwijają się oświata i kultura, ożywiły się bezpośrednie kontakty Polaków ze Wschodu z macierzą, w tym szczególnie dzieci i młodzieży z polskich rodzin, powstało wiele tytułów prasy polskiej, redakcji programów radiowych i telewizyjnych. Obecnie można uznać, że podstawowe potrzeby środowisk polskich na Wschodzie są systematycznie zaspokajane.

Środki finansowe przyznawane przez Prezydium Senatu służą teraz przede wszystkim pobudzaniu i wspieraniu własnych inicjatyw środowisk polskich na Wschodzie, tradycyjnie w sferze oświaty i kultury, a także w dziedzinie rozwoju małej przedsiębiorczości, doskonalenia zawodowego, rolnictwa, samorządności oraz upowszechniania wiedzy o obowiązujących uregulowaniach prawa międzynarodowego, dotyczących standardów ochrony praw mniejszości narodowych i etnicznych.

Znaczna część środków z budżetu Kancelarii Senatu jest przeznaczana na budowę i remonty szkół polskich poza granicami, domów kultury polskiej oraz siedzib organizacji polskich, głównie w krajach b. ZSRR i Europy Środkowowschodniej.

Współpraca ze środowiskami polonijnymi z krajów zachodnich ma odmienny charakter niż ta Polakami na Wschodzie. Polonia zachodnia funkcjonuje od dziesięcioleci w państwach o ugruntowanym systemie demokratycznym, dzięki czemu środowiska polonijne mogły się tam swobodnie organizować i, w konsekwencji, zdobywać doświadczenie w działalności politycznej, społecznej, kulturalnej itp. Rodacy żyjący na Zachodzie oczekują przede wszystkim, że Polska wesprze ich działania i inicjatywy podejmowane wobec władz krajów osiedlenia, i skutecznie wspierają tendencje integracyjne Polonii – obecnie dotyczy to głównie Europy i Ameryki Południowej. Potrafią także doskonale organizować lobbing na rzecz osiągania najważniejszych celów polskiej polityki zagranicznej. Środowiska polonijne oczekują też pomocy w dokumentowaniu dorobku intelektualnego i w działaniach służących ochronie dziedzictwa materialnego pokoleń wychodźstwa poza granicami. Coraz trudniejsza sytuacja wielu z nich sprawia, że do Kancelarii Senatu częściej wpływają prośby np. o pomoc przy utrzymaniu lub remoncie polonijnych placówek kulturalno-oświatowych.

Senat RP, w tym Komisja Spraw Emigracji i Łączności z Polakami za Granicą, dba o utrzymanie więzi z krajem Polaków i osób polskiego pochodzenia zamieszkałych za granicą oraz interesuje się ich sytuacją prawną. Inicjuje i koordynuje współpracę środowisk polonijnych i polskich na Wschodzie, a także dba o ochronę dziedzictwa polskiej kultury, tradycji i obyczajów za granicą.

Komisja opiniuje dla Prezydium Senatu plan i wykonanie zadań zlecanych przez prezydium w zakresie opieki nad Polonią i Polakami za granicą. Specyfika pracy komisji wymaga bezpośredniego kontaktu z przedstawicielami środowisk polonijnych i polskich na Wschodzie. Częste wizyty przedstawicieli organizacji polonijnych są doskonałą okazją do zapoznania się z aktualną sytuacją w środowiskach, które reprezentują, z ich problemami i potrzebami. Kontakty z komisją stały się nieodłącznym elementem wizyt przedstawicieli Polonii i Polaków z zagranicy w naszym kraju.

Istotnym przełomem w polityce Polski wobec Polaków żyjących za granicą były inicjatywy legislacyjne podjęte przez Senat IV kadencji. Dwie z nich – dotycząca umożliwienia udziału Polakom zamieszkałym poza Polską w II turze wyborów prezydenckich oraz odnosząca się do repatriacji – zostały zaakceptowane przez Sejm oraz prezydenta RP i weszły w życie. Proces legislacyjny ustaw: o obywatelstwie polskim, o Karcie Polaka i  o ustanowieniu 2 maja Dniem Polonii i Polaków za granicą nie został wówczas zakończony, ponieważ upłynęła kadencja Sejmu i Senatu.

Senat V kadencji powrócił do inicjatywy ustanowienia 2 maja Dniem Polonii i Polaków za Granicą, przesyłając do Sejmu projekt stosownej ustawy (uchwalona 20 marca 2002 r.). W ten uroczysty sposób zaznaczono jedność wszystkich Polaków, mieszkających w kraju i żyjących poza nim. U podstaw inicjatywy senackiej legło przekonanie o potrzebie zachowania łączności z rodakami, którzy żyjąc poza granicami Polski, stanowią blisko 1/3 narodu polskiego. Została ona podjęta także jako wyraz uznania państwa polskiego dla dorobku i wybitnych osiągnięć wychodźstwa w krajach osiedlenia, wyraz hołdu należnego za wkład w odzyskanie przez Polskę niepodległości oraz wdzięczności za pomoc, z jaką nasi rodacy ze świata spieszyli i spieszą nadal w najtrudniejszych dla Polski okresach. Ustawa nawiązuje do przedwojennej tradycji obchodzenia Dnia Opieki nad Rodakami na Obczyźnie i jest wypełnieniem jednej z uchwał podjętych przez II Zjazd Polonii i Polaków z Zagranicy. W ten sposób Senat V kadencji dokończył pracę rozpoczętą przez poprzedników.

W czasie VI kadencji Senatu weszła w życie ustawa o Karcie Polaka, wprowadzająca ułatwienia i przywileje dla naszych rodaków zamieszkałych na Wschodzie, m.in. pozwolenie na wielokrotne przekraczanie granicy, refundację kosztów wizy, dostęp do polskiej edukacji.

Senat RP podejmuje starania, aby nadać nowy wymiar kontaktom Polski z polską diasporą w świecie. Poświęcono temu m.in. dwa posiedzenia plenarne Senatu (1997 i 2002 r.) w całości dotyczące problemów Polonii i Polaków za granicą. W debatach tych uczestniczyli nie tylko parlamentarzyści i przedstawiciele instytucji zajmujących się Polonią, ale także reprezentanci środowisk polonijnych i polskich ze świata oraz organizacji pozarządowych.

Pomysł odbycia debat narodził się z potrzeby wspólnej refleksji nad sformułowaniem priorytetów w pracy organów Senatu na rzecz Polonii i Polaków za granicą. Wolą Izby było również, aby zaczęły być realizowane postulaty zgłaszane w czasie I i II Zjazdu Polonii i Polaków z Zagranicy. Obie debaty śledziły uważnie nie tylko media krajowe. Odbiły się one szerokim echem także w mediach polonijnych na świecie, spotykając się z żywym zainteresowaniem odbiorców i życzliwymi komentarzami.

Jednym z efektów debaty z 2002 r. była decyzja o powołaniu Polonijnej Rady Konsultacyjnej przy Marszałku Senatu, składającej się z przedstawicieli największych organizacji polonijnych wszystkich kontynentów. Postępujące procesy konsolidacji środowisk polonijnych i polskich ze Wschodu, których wyrazem jest powstanie i działalność organizacji polonijnych o zasięgu kontynentalnym (Kongres Polonii Amerykańskiej, Unia Stowarzyszeń i Organizacji Polskich w Ameryce Łacińskiej, Rada Naczelna Polonii Australijskiej, Europejska Rada Wspólnot Polonijnych) i światowym (Rada Polonii Świata), sprawiają, że dzięki tej decyzji głos tych środowisk w kraju będzie lepiej słyszalny. Zadaniem Polonijnej Rady Konsultacyjnej jest wyrażanie opinii w sprawach istotnych dla Polonii i Polaków za granicą oraz na temat projektów aktów normatywnych dotyczących tych środowisk. Stanowisko Rady Prezydium Senatu uwzględnia przy corocznym ustalaniu priorytetów finansowania zadań zleconych, a w odniesieniu do kadencji parlamentarnej – kierunków działania w zakresie opieki nad Polonią i Polakami za granicą. Kadencja Rady pokrywa się z kadencją Senatu.

W ciągu 9 lat reprezentacja polskiej diaspory zmieniała się w zależności od pojawiających się problemów, z jakimi musiały się borykać środowiska polonijne i polskie w kraju zamieszkania, a co za tym idzie − instytucje i organizacje w Polsce, prowadzące działalność w tym zakresie. Dotychczas w składzie Rady znaleźli się przedstawiciele organizacji polonijnych i polskich z Europy, Azji, Afryki, Australii i Nowej Zelandii oraz obu Ameryk.

Biuro Polonijne (luty 2006 r.), z późniejszymi zmianami (październik 2011 r.).