SenatRzeczypospolitejPolskiej

Obecnie jedynie Senat rozpatruje petycje. Czyni to w oparciu o Regulamin Senatu i zajmuje się tylko tymi petycjami, które dotyczą zmiany prawa. Tymczasem, zgodnie z Konstytucją każdy obywatel ma prawo zwrócić się do organu władzy państwowej bądź instytucji publicznej z petycją, która dotyczy jej działalności. Dlatego senatorowie wystąpili z inicjatywą projektu ustawy regulującej rolę petycji w polskim systemie prawnym. Pierwsze czytanie tego projektu, na posiedzeniu Komisji Praw Człowieka i Praworządności oraz Komisji Ustawodawczej odbędzie się 19 marca 2013 r.

W myśl projektu ustawy przedmiotem petycji mogą być sprawy dotyczące życia zbiorowego lub wartości, wymagających szczególnej ochrony w imię dobra wspólnego. Adresatem może być instytucja państwowa lub prywatna, która wykonuje zadania zlecone przez organy publiczne. Jej działalność musi mieć bezpośredni związek z przedmiotem petycji.

Projekt dokładnie określa sposób, w jaki musi być złożona petycja oraz wymagania, jakie pismo musi spełniać. Zastrzega jednocześnie, że o tym, czy pismo jest petycją, decyduje jego treść, a nie forma.

W projekcie określona została także procedura postępowania z petycjami. Odbiorca, nawet  gdy nie jest właściwym adresatem, będzie miał obowiązek przesłać petycję do odpowiedniej instytucji. O przebiegu prac nad petycją i samym fakcie jej złożenia odbiorca będzie zobowiązany informować na swojej stronie internetowej. Na stronie internetowej ma się znaleźć także informacja o już rozpatrzonych petycjach. Adresat petycji musi się ustosunkować do pisma w ciągu trzech miesięcy od jego przyjęcia, jednak bez zbędnej zwłoki. Wynik rozpatrzenia petycji nie może być przedmiotem skargi. Petycje składane ponownie w sprawie, która kiedyś już była przedmiotem petycji mogą pozostać bez rozpatrzenia. Jeśli okoliczności, które zdecydowały o odrzuceniu petycji zmieniły się, ponownie złożona petycja może zostać rozpatrzona ponownie.

Zgodnie z art. 63 ustawy zasadniczej każdy ma prawo składać petycje, wnioski i skargi do organów władzy publicznej oraz instytucji społecznych, jeśli są związane z wykonywanymi przez nie zadaniami. Prawo petycji jest prawem roszczeniowym i rodzi po stronie adresatów obowiązek rozpatrzenia, a więc zajęcia stanowiska i udzielenia odpowiedzi podmiotowi składającemu petycję.

W uzasadnieniu ustawy petycja została określona jako jedno z „najstarszych praw jednostki gwarantowane w ustroju demokratycznym”. W literaturze prawa konstytucyjnego uznawana jest za „najbardziej powszechną i najłatwiej dostępną formę dochodzenia przez jednostki i grupy osób praw, nie tylko własnych, ale i cudzych”. Instytucję petycji przewiduje także prawo Unii Europejskiej, w myśl którego wszyscy obywatele oraz mieszkańcy państw członkowskich mają prawo kierowania, indywidualnie lub zbiorowo, petycji do Parlamentu Europejskiego w sprawach objętych zakresem działania Unii Europejskiej.

Obecny stan prawny

W świetle polskiej tradycji ustrojowej obywatele mają prawo wnosić pojedynczo lub zbiorowo petycje do wszelkich instytucji państwowych lub prywatnych, wykonujących zadania zlecone przez władzę. Składanie petycji reguluje Kodeks postępowania administracyjnego w artykule 221. W świetle tych przepisów petycję można złożyć we własnym imieniu lub cudzym. Jest to jedyny artykuł, w którym występuje słowo „petycja” w tym znaczeniu, a dalsze artykuły regulują składanie skarg oraz wniosków. Skarga i wniosek składane są w sprawach indywidualnych.

Senat ma w swoim regulaminie odrębną procedurę rozpatrywania petycji. Zgodnie z nią każda petycja jest kierowana do Komisji Praw Człowieka, Praworządności i Petycji. Każda petycja jest też rozpatrywana indywidualnie. Na posiedzeniu komisji przeprowadzana jest dyskusja i jeśli istnieją przesłanki jest ona przekazywana do właściwego organu władzy publicznej. Gdy petycja dotyczy zmiany prawa i uzyska poparcie członków komisji, zostaje przygotowany projekt ustawy, który jest opiniowany i ponownie głosowany, by stać się senacką inicjatywą ustawodawczą.

Od 2009 roku, kiedy Senat zaczął rozpatrywać petycje, rozpatrzonych zostało ok. sto petycji, z których do końca 2011 roku czternaście zostało przekształconych w projekty ustaw.  Niektóre z petycji skierowanych w   2012 i 2013 r.  są w trakcie procesu legislacyjnego.

Rozmowa z senatorem Mieczysławem Augustynem, jednym z inicjatorów projektu ustawy, o petycjach.

Jaka jest różnica między petycją, wnioskiem lub skargą?

Skargi oraz wnioski mają charakter indywidualny i dotyczą konkretnego, jednostkowego przypadku. Petycja pozwala odnosić się do spraw publicznych, dotyczących zbiorowości i jest formą uczestnictwa obywatela we władzy, nie zaś odpowiedzią na jej działania. Petycja może być składana w imieniu zbiorowości, w sprawach ważnych z punktu widzenia interesu publicznego i jest najłatwiejszym dla obywatela sposobem uczestnictwa we władzy. Jest to też najprostsza forma wpływania na władzę – może ją złożyć pojedynczy obywatel, podczas gdy do przeprowadzenia referendum wymaganych jest 500 tys. podpisów, a do obywatelskiego projektu ustawy potrzeba 100 tys. podpisów.

Jaki jest obecny stan prawny związany z petycjami?

O petycjach mówi Konstytucja, gdzie każdy obywatel ma zagwarantowane prawo do składania petycji w imieniu własnym, bądź grupy. Tryb rozpatrywania petycji miał zostać uregulowany w innych aktach prawnych, co nie nastąpiło. Kodeks postępowania administracyjnego dokładnie określa jak składać i rozpatrywać wnioski bądź skargi, petycje jednak nie zostały w ten sposób uregulowane.

W tej chwili można oczywiście składać petycje, jednak organy państwa nie mają obowiązku się do nich ustosunkować. Nie ma wskazanego terminu, w jakim muszą odpowiedzieć na petycję. Odpowiedź organu państwowego może brzmieć nawet „petycję przyjąłem”, co nie rodzi żadnych skutków dla nadawców petycji i nie pozwala rozwiązać ich problemów.

Po konsultacjach z organizacjami pozarządowymi Senat włączył petycje do swojego regulaminu. Rozpatrywanie ich należy do Komisji Praw Człowieka, Praworządności i Petycji.

Co zmieni ta ustawa?

Do tej pory petycje, między innymi te składane przez organizacje pozarządowe, często nie były rozpatrywane przez organy publiczne. A właśnie organizacje pożytku publicznego powołane są do tego, by reprezentować społeczny interes określonych grup.

Petycja jest historycznie najstarszą formą wpływania obywateli na władzę. Pisano je do królów i cesarzy. Parlament Europejski przyjmuje i rozpatruje petycje, czego nie robi większość polskich instytucji publicznych.

Dzięki ustawie sprecyzowany zostanie tryb rozpatrywania petycji, terminy w jakich instytucja jest zobowiązana ustosunkować się do treści oraz sposób postępowania przy rozpatrywaniu.

Na szczególną uwagę zasługuje pełna jawność całego procesu. Na swojej stronie internetowej każda instytucja będzie zobowiązana do publikowania listy petycji, które do niej wpłynęły. Przez miesiąc obywatele mieliby prawo się dołączyć do inicjatywy. W dobie Internetu nie jest to trudne i dlatego instytucja nie zostanie zalana powtarzającymi się petycjami w tej samej sprawie. Przejrzystość pozwoli uniknąć chaosu.

Jeśli petycja o danej treści została już kiedyś rozpatrzona, możliwe będzie jej odrzucenie. Ale to będzie tylko opcja. Jeśli wcześniej pozytywne ustosunkowanie się do petycji było niemożliwe ze względu na stan prawny lub dostępne środki, a po jakimś czasie przeszkody zniknęły, można będzie ponownie złożyć petycję i adresat będzie mógł rozpatrzyć ją pozytywnie.